Bir yapı projesine başlandığında ilk çizilen ve en çok kontrol edilen paftalardan biri vaziyet planıdır. Binanın parselin neresinde duracağını, bahçeye, yola ve komşu parsellere ne kadar mesafede olacağını bu çizim gösterir. Vaziyet planı doğru hazırlanmadığında kat planları ne kadar iyi olursa olsun proje belediyede düzeltmeye dönebilir. Bu rehberde bu paftanın ne olduğunu, hangi bilgileri içermesi gerektiğini ve adım adım nasıl çizildiğini mimarlık ofisi pratiği üzerinden anlatıyoruz.
Vaziyet planı nedir?
Vaziyet planı, yapının parsel üzerindeki konumunu gösteren yerleşim planıdır. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği’ndeki tanıma göre vaziyet planı; parselde inşa edilecek yapı veya yapıların aplikasyon krokisindeki koordinatlara göre sayısal ve çizgisel olarak gösterildiği plandır. Ayrıca planın bahçe düzenlemesini, açık otopark ve otopark girişlerini, yangın kaçışlarını, bina yaklaşma mesafeleri ile kotlarını, kuzey yönünü ve parseldeki teknik altyapıyı göstermesi beklenir. Yönetmelik bu plan için 1/500, 1/200 veya 1/100 ölçeklerini öngörür.
Güncel metne Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği sayfasından ulaşabilirsiniz. Bazı belediyelerin kendi imar yönetmelikleri ve plan notları ek kurallar getirebileceği için, çizime başlamadan önce ilgili idarenin güncel düzenlemesine mutlaka bakılmalıdır.
Vaziyet planı ile kat planı arasındaki fark
Kat planı binanın içini anlatır: odalar, duvarlar, kapılar ve pencereler. Yerleşim planı ise binayı dışarıdan, kuşbakışı bir bütün olarak ele alır. Yani kat planında “mutfak nerede?” sorusunun, vaziyet planında ise “bina parselin neresinde?” sorusunun cevabı bulunur.
Vaziyet planı mimari projenin neresinde yer alır?
Yönetmelikte mimari projenin içeriği sayılırken ilk sırada vaziyet planı gelir. Bunu kat irtifakı paylaşım tablosu, metrekare cetveli, kat planları, çatı planı, kesitler ve görünüşler izler. Avan proje tanımında da bu pafta açıkça anılır. Dolayısıyla söz konusu plan, hem ön tasarım hem de uygulama aşamasında proje setinin temel paftalarından biridir.
Vaziyet planında hangi bilgiler bulunmalı?
İyi hazırlanmış bir yerleşim paftası, kontrol eden kişinin başka bir paftaya bakmadan binanın parseldeki yerini anlayabilmesini sağlar. Genel olarak şu bilgiler beklenir:
- Parsel sınırları ve koordinatlar: Aplikasyon krokisindeki köşe noktaları ve parsel kenar ölçüleri.
- Yola terk ve imar sınırları: Varsa yola terk edilen alan, imar hattı ve komşu parsel bilgileri.
- Bina oturumu: Binanın dış hatları, parsel sınırlarına olan mesafeleri ve bina ölçüleri.
- Yaklaşma mesafeleri: Ön, yan ve arka bahçe mesafeleri; imar planı ve plan notlarında belirlenen değerlere göre.
- Kotlar: Tabii zemin kotları, bina ±0.00 kotu, giriş kotu ve bahçe düzenleme kotları.
- Kuzey yönü: Güneşlenme ve yönlenmenin okunabilmesi için kuzey oku.
- Erişim ve otopark: Araç ve yaya girişleri, açık otopark yerleri, rampalar.
- Yangın ve acil durum: Yangın kaçış yolları ve itfaiye aracı erişimi gereken durumlarda bunun gösterimi.
- Peyzaj ve altyapı: Bahçe düzeni, ağaçlar, su, kanalizasyon ve elektrik bağlantı noktaları.
Vaziyet planı nasıl çizilir? Adım adım
Aşağıdaki sıra, ofislerde yaygın olarak izlenen bir çalışma akışıdır. Kullandığınız programa göre adımların sırası biraz değişebilir.
1. İmar durumu ve aplikasyon krokisini toplayın
Her şeyden önce belediyeden alınan imar durumu belgesi ve harita mühendisinin hazırladığı aplikasyon krokisi gerekir. İmar durumu; yapı nizamını, kat yüksekliğini, taban alanı ve emsal değerlerini, yaklaşma mesafelerini gösterir. Aplikasyon krokisi ise parsel köşelerini koordinatlarıyla verir. Çizim bu iki belgenin üzerine kurulur.
2. Parseli koordinatlarıyla çizime yerleştirin
Ardından parsel köşelerini koordinatlarıyla çizim dosyasına aktarın. Hâlihazır harita dijital olarak geldiyse doğrudan altlık olarak kullanılabilir. Bu aşamada birimlerin (metre veya santimetre) doğru ayarlandığından emin olun; aksi hâlde tüm ölçüler hatalı çıkar. Farklı formatlarda gelen haritaları açarken DWG, DXF ve PDF farkı yazımızdaki notlar işinize yarayabilir.
3. Çekme mesafelerini ve yapılaşma sınırını işaretleyin
Daha sonra imar durumundaki ön, yan ve arka bahçe mesafelerini parsel sınırlarından içeri doğru çizin. Böylece binanın oturabileceği alan, yani yapılaşma sınırı ortaya çıkar. Taban alanı katsayısına göre izin verilen en büyük oturum alanını da hesaplayıp not edin.
4. Bina oturumunu yerleştirin
Zemin kat planının dış hatlarını yapılaşma sınırı içine yerleştirin. Binanın parsel sınırlarına olan mesafelerini ölçülendirin. Çıkmalar, saçaklar ve merdivenler gibi bina dışına taşan elemanların yaklaşma mesafelerine etkisini ayrıca kontrol edin; bu konular yönetmelikte ayrıntılı kurallara bağlıdır.
5. Kotları, girişleri ve otoparkı çizin
Tabii zemin kotlarını ve bina giriş kotunu gösterin. Eğimli arazide kot farkları özellikle önemlidir. Ardından araç ve yaya girişlerini, açık otopark alanlarını ve gerekiyorsa rampaları çizin. Yangın kaçışlarını ve gerekli durumlarda itfaiye erişimini de plana işleyin.
6. Peyzaj, altyapı ve son kontroller
Son olarak bahçe düzenlemesini, mevcut ve yeni ağaçları, altyapı bağlantılarını ekleyin. Kuzey okunu, ölçek bilgisini ve antet bilgilerini tamamlayın. Paftayı yazdırmadan önce ölçek ve pafta boyutunu kontrol edin; bu konuyu mimari pafta ölçüleri ve çizim ölçekleri yazımızda ayrıntılı anlattık.
Hangi ölçekte çizilmeli?
Yönetmelik bu plan için 1/500, 1/200 veya 1/100 ölçeklerini sayar. Seçim, parselin büyüklüğüne ve gösterilecek ayrıntıya göre yapılır. Büyük parsellerde ve çok binalı projelerde 1/500 daha uygundur. Öte yandan küçük bir müstakil konut parselinde 1/200 ya da 1/100, kotları ve bahçe düzenini daha okunaklı gösterir. Ayrıca idarelerin proje teslim kuralları belirli bir ölçek isteyebilir; teslimden önce bunu sormakta fayda vardır.
Vaziyet planında sık yapılan hatalar
- Güncel olmayan imar durumu: Plan değişikliği sonrası eski belgeyle çizim yapmak.
- Koordinat ve birim hatası: Parselin yanlış birimle ya da kaydırılmış koordinatla yerleştirilmesi.
- Eksik kotlar: Özellikle eğimli arazide tabii zemin ve giriş kotlarının gösterilmemesi.
- Kuzey yönünün unutulması: Küçük ama kontrolde sık sorulan bir eksiklik.
- Paftalar arası uyumsuzluk: Vaziyet planındaki bina ölçülerinin zemin kat planıyla tutmaması.
Bu hatalar genellikle projenin idarede bekleme süresini uzatır. Bu nedenle yerleşim paftasını kat planlarıyla aynı dosya düzeninde, ortak referans noktalarıyla hazırlamak işi kolaylaştırır. Ofis içinde hangi yazılımın bu iş akışına daha uygun olduğunu tartışıyorsanız AutoCAD ile AutoCAD Architecture arasındaki farklar yazımız bir başlangıç noktası olabilir.
Dijital çizimde düzenli çalışma önerileri
Vaziyet planı çoğu zaman projenin birçok kez güncellenen paftasıdır. Bu yüzden dosya düzenini baştan kurmak zaman kazandırır. Örneğin parsel sınırları, çekme mesafeleri, bina oturumu, kotlar, peyzaj ve altyapı için ayrı katmanlar kullanın. Katman adlarını ofis içinde standart hâle getirin; böylece farklı kişiler aynı dosyada çalışırken karışıklık azalır. Ayrıca imar durumu ya da aplikasyon krokisi değiştiğinde hangi sürümün esas alındığını antette tarih ve sürüm notuyla belirtin. Son olarak, belediyeye gönderilecek PDF çıktısını almadan önce çizgi kalınlıklarının ve yazı boyutlarının seçilen ölçekte okunaklı kaldığını kontrol edin.
Sık sorulan sorular
Vaziyet planını kim çizer?
Bu plan mimari projenin parçasıdır ve mimar tarafından hazırlanır. Aplikasyon krokisi ve hâlihazır harita ise harita mühendisinin işidir; mimar bu verileri altlık olarak kullanır.
Vaziyet planı ile aplikasyon krokisi aynı şey mi?
Hayır. Aplikasyon krokisi parselin sınırlarını ve koordinatlarını gösterir. Mimarın hazırladığı plan ise bu bilgilerin üzerine binanın konumunu, mesafelerini, kotlarını ve çevre düzenini ekler.
Tadilat projelerinde vaziyet planı gerekir mi?
Bu, yapılan işin kapsamına ve ilgili idarenin istediği belgelere bağlıdır. Binanın oturumunu veya dış hatlarını etkileyen değişikliklerde güncel bir vaziyet planı genellikle istenir. Kesin bilgi için projenin sunulacağı belediyeye danışmak gerekir.
Vaziyet planında hangi ölçek tercih edilir?
Yönetmelik 1/500, 1/200 ve 1/100 ölçeklerini sayar. Parsel büyüklüğü ve ayrıntı ihtiyacına göre bunlardan biri seçilir.