Blog

Bir mimari projeyi çizmek kadar, onu doğru kâğıda ve doğru ölçekte yerleştirmek de önemlidir. Mimari pafta ölçüleri ve çizim ölçekleri doğru seçilmediğinde planlar okunmaz hale gelir, ölçüler yanlış anlaşılır ve proje belediyede ya da şantiyede gereksiz yere geri döner. Aşağıda A0’dan A4’e kadar pafta boyutlarını, 1/500, 1/100, 1/50 gibi ölçeklerin hangi çizimde kullanıldığını ve pafta düzeninde dikkat edilmesi gereken noktaları adım adım ele alıyoruz.

Mimari pafta ölçüleri: A serisi kâğıt boyutları

Mimarlıkta kullanılan pafta boyutları, uluslararası ISO 216 standardındaki A serisine dayanır. Türkiye’de de bu seri TS EN ISO 216 olarak kabul edilmiştir. Serinin mantığı basittir: A0 kâğıdın alanı 1 m²’dir ve her küçük boyut, bir öncekinin uzun kenarından ikiye bölünmesiyle elde edilir. Kenarların oranı her boyutta 1:√2 olarak korunur. Bu sayede A1 boyutundaki bir pafta A3’e küçültüldüğünde oranlar bozulmaz, yalnızca ölçek değişir.

Pafta	Ölçü (mm)	Mimari projede tipik kullanım
A0	841 × 1189	Büyük vaziyet planları, yarışma ve sunum paftaları
A1	594 × 841	Kat planları, kesitler, görünüşler (uygulama projesinde en yaygın boyut)
A2	420 × 594	Küçük yapıların planları, detay paftaları
A3	297 × 420	Ara kontrol çıktıları, küçültülmüş setler, iç mimari paftalar
A4	210 × 297	Raporlar, listeler, katlanmış paftaların arşiv boyutu

Bazı projelerde standart boyutlar yetmez. Örneğin çok uzun bir site görünüşü için A1 kâğıdın uzun kenarı uzatılarak özel boy pafta kullanılabilir. Ancak teslim edilecek kurumun bu boyutu kabul edip etmediği önceden sorulmalıdır.

Pafta çerçevesi ve kenar boşlukları

Teknik resimde pafta düzenini tanımlayan temel standart ISO 5457’dir. Yaygın uygulamada paftanın sol kenarında dosyalama ve ciltleme için daha geniş (genellikle 20 mm), diğer kenarlarda ise daha dar (genellikle 10 mm) bir boşluk bırakılır ve çizim alanı bir çerçeveyle sınırlanır. Çerçevenin dışına çizim taşmamalıdır. Çünkü baskı ve fotokopi sırasında kenarlar kesilebilir.

Antet: paftanın kimlik kartı

Antet (başlık bloğu), paftanın sağ alt köşesinde yer alır. Böylece pafta A4 boyutuna katlandığında antet önde ve okunur kalır. Antetin içeriği için ISO 7200 standardı referans alınabilir. Pratikte bir mimari antette şunlar bulunur:

• Proje adı, ada ve parsel bilgisi, yapının adresi
• Pafta adı (örneğin “Zemin Kat Planı”) ve pafta numarası
• Çizim ölçeği ve kuzey yönü
• Proje müellifi, çizen, kontrol eden ve tarih
• Revizyon numarası ve revizyon açıklaması

Paftada birden fazla ölçek kullanılıyorsa (örneğin plan 1/50, detay 1/10), her çizimin altına kendi ölçeği ayrıca yazılmalıdır. Aksi halde antetteki tek ölçek okuyanı yanıltır.

Çizim ölçeği nedir, nasıl okunur?

Ölçek, kâğıttaki uzunluğun gerçek uzunluğa oranıdır. 1/50 ölçekte kâğıt üzerindeki 1 cm, gerçekte 50 cm’ye karşılık gelir. 1/100 ölçekte ise 1 cm gerçekte 1 m’dir. Dolayısıyla ölçeğin paydası büyüdükçe çizim küçülür ve ayrıntı azalır.

ISO 5455 standardı teknik resimler için önerilen küçültme ölçeklerini 1:2, 1:5, 1:10 dizisi şeklinde sıralar: 1:20, 1:50, 1:100, 1:200, 1:500, 1:1000 gibi. Mimarlıkta bu dizinin dışına (örneğin 1/75 ya da 1/150) çıkmak mümkündür. Yine de standart ölçekler hem okumayı hem de cetvelle ölçü almayı kolaylaştırdığı için tercih edilir.

Hızlı ölçek hesabı

Bir yapının paftaya sığıp sığmayacağını çizime başlamadan anlamak için basit bir hesap yeterlidir. Gerçek ölçüyü ölçeğin paydasına bölün. Örneğin 14 m (1400 cm) uzunluğundaki bir kat planı 1/50 ölçekte 1400 / 50 = 28 cm yer kaplar. Aynı plan 1/100 ölçekte 14 cm’ye iner. A1 paftanın kenar boşlukları ve antet çıkarıldıktan sonra kalan alanı düşündüğünüzde, 1/50 ölçekli bu plan A1’e rahatça sığar; ancak yanına kesit ve görünüş eklemek isterseniz yerleşimi önceden planlamanız gerekir.

Hangi çizim hangi ölçekte çizilir?

Ölçek seçimi, çizimin ne anlatması gerektiğine bağlıdır. Arsa ve çevre ilişkisini gösteren bir çizimle, bir pencere denizliğinin detayını aynı ölçekte çizmek anlamsızdır. Türkiye’deki yaygın uygulama kabaca şöyledir:

Ölçek	Çizim türü	Ne gösterir?
1/5000 – 1/1000	Nazım ve uygulama imar planları	Yapı adaları, yollar, kullanım kararları
1/500 – 1/200	Vaziyet planı	Yapının parseldeki yeri, çekme mesafeleri, girişler, kotlar
1/200 – 1/100	Avan (ön) proje	Mekân kurgusu, kütle, ana ölçüler
1/50	Uygulama projesi (plan, kesit, görünüş)	Duvar kalınlıkları, kapı-pencere ölçüleri, kotlar, malzeme bilgisi
1/20 – 1/1	Sistem kesitleri ve detaylar	Katman katman malzeme, birleşim, montaj bilgisi

Bu tablo genel bir çerçevedir. Ruhsat aşamasında belediyeler kendi proje esaslarında istedikleri ölçekleri ve pafta düzenini belirleyebilir. Bu nedenle başvuru yapılacak belediyenin güncel istekleri mutlaka kontrol edilmelidir.

Vaziyet planında ölçek seçimi

Vaziyet planı, yapıyı parselin ve yolun içinde gösterir. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği’nde tanımlanan çekme mesafeleri, bina derinliği ve parsel sınırları bu çizimde okunur. Küçük bir parselde 1/200 ölçek yeterli ayrıntıyı verirken, büyük bir site projesinde 1/500 ya da daha küçük bir ölçek gerekebilir. Ölçek ne olursa olsun kuzey yönü, kotlar ve komşu parsel sınırları açıkça görülmelidir.

1/50 uygulama projesi

1/50, mimari uygulama projesinin ana ölçeğidir. Bu ölçekte duvarların sıva ve yalıtım katmanları ayrı ayrı gösterilebilir, kapı ve pencerelerin ölçüleri yazılabilir, ıslak hacimlerin döşeme eğimleri işaretlenebilir. Ustanın şantiyede doğrudan kullandığı çizim genellikle budur. Bu yüzden 1/50 paftalarda ölçülendirme eksiksiz olmalıdır.

Detay ölçekleri: 1/20, 1/10, 1/5

Merdiven, parapet, çatı birleşimi, doğrama montajı veya özel mobilya gibi elemanlar 1/20, 1/10 ya da 1/5 ölçekte çizilir. Bazı birleşimler ise 1/1 ölçekte gösterilir. Detay paftalarında ana plana referans veren detay numaraları kullanmak, şantiyede hangi detayın nereye ait olduğunu karıştırmayı önler.

Ölçeğe göre çizgi kalınlıkları ve yazı boyutları

Doğru ölçekte çizilmiş bir pafta, çizgi kalınlıkları yanlışsa yine okunmaz. ISO 128 serisi, çizgi kalınlıklarını 0,13 – 0,18 – 0,25 – 0,35 – 0,5 – 0,7 – 1 mm gibi bir dizi halinde tanımlar. Mimari çizimde genel kural şudur:

• Kesitte kalan (kesilen) duvarlar en kalın çizgiyle çizilir.
• Görünüşte kalan elemanlar orta kalınlıkta çizilir.
• Ölçü çizgileri, taramalar ve mobilyalar ince çizgiyle gösterilir.

Ölçek küçüldükçe (örneğin 1/50’den 1/200’e geçildiğinde) ayrıntılar azaltılmalı ve tarama yoğunluğu düşürülmelidir. Aksi halde çizgiler üst üste biner ve pafta kararır. Yazı yüksekliği için ise baskıda okunabilirlik esas alınır. ISO 3098 standardındaki 2,5 – 3,5 – 5 – 7 mm gibi yükseklikler, baskıda net okunan değerlerdir.

Bilgisayarda çizim yapıyorsanız bu ayarların program içinde doğru kurulması gerekir. AutoCAD’te birim ve sınır ayarları için AutoCAD çizim alanı ayarları ve ölçeklendirme yazımıza, aynı paftada farklı ölçekli görünümler oluşturmak için de AutoCAD’te çoklu ve ölçeklendirilmiş görünümler yazımıza göz atabilirsiniz.

Pafta düzeni için pratik kontrol listesi

Mimari pafta ölçüleri ve ölçekler belirlendikten sonra sıra çıktıya gelir. Çıktı almadan önce aşağıdaki kontrolleri yapmak, hem zaman hem de kâğıt tasarrufu sağlar:

1. Ölçek tutarlılığı: Antetteki ölçek ile çizimlerin altındaki ölçekler aynı mı? Grafik ölçek çubuğu eklendi mi?
2. Baskı ayarı: Çıktı “sayfaya sığdır” ile değil, gerçek ölçekle (1:1 çizim birimi ayarıyla) mi alınıyor?
3. Kuzey ve kotlar: Plan ve vaziyet planında kuzey oku ve ±0,00 kotu belirtildi mi?
4. Pafta numaralandırma: Paftalar mimari (M-01, M-02…) gibi tutarlı bir sistemle numaralandı mı?
5. Revizyon takibi: Değişen her pafta için revizyon numarası ve tarih işlendi mi?
6. Katlama: Teslim edilecek paftalar antet önde kalacak şekilde A4 boyutuna katlanabiliyor mu?

Yarışma ve sunum paftalarında ise öncelik farklıdır; görsel hiyerarşi ve kompozisyon öne çıkar. Bu konuyu mimari yarışma projelerinde pafta hazırlama teknikleri yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.

Sık yapılan hatalar

• Ölçeksiz çıktı: Paftayı yazıcının “sığdır” seçeneğiyle basmak, ölçeği bozar. Böyle bir çıktıdan cetvelle ölçü alınamaz.
• Tek ölçeğe her şeyi sığdırmak: 1/100 ölçekte detay göstermeye çalışmak çizimi okunmaz hale getirir. Detay için ayrı pafta açmak daha doğrudur.
• Küçültülmüş sette ölçeği güncellememek: A1 için hazırlanmış 1/50 bir pafta A3’e basıldığında ölçek 1/100’e iner. Küçültülmüş setlerde antete bu not düşülmelidir.
• Anteti sol tarafa koymak: Katlanan paftada antet içte kalır ve arşivde paftayı bulmak zorlaşır.

Sık sorulan sorular

Mimari projede en çok hangi pafta boyutu kullanılır?

Uygulama projelerinde en yaygın boyut A1’dir. Küçük yapılarda A2, kontrol çıktılarında ise A3 sık tercih edilir. Kesin karar, çizimin ölçeğine ve teslim edilecek kurumun isteğine göre verilir.

1/50 ile 1/100 ölçek arasındaki fark nedir?

1/50 ölçekte 1 cm gerçekte 50 cm’dir; 1/100 ölçekte ise 1 m’dir. Bu yüzden 1/50 çizim, aynı yapıyı iki kat büyük ve daha ayrıntılı gösterir.

A1 paftayı A3’e küçültürsem ölçek ne olur?

A1’den A3’e geçişte kenar uzunlukları yarıya iner. Dolayısıyla 1/50 olarak çizilmiş bir plan A3 çıktıda 1/100 ölçeğe karşılık gelir.

Pafta neden A4 boyutuna katlanır?

Katlanan paftalar standart dosya ve klasörlerde saklanabilir. Antet önde kalacak şekilde katlandığında, pafta açılmadan hangi çizim olduğu okunabilir.

Mimari pafta ölçüleri belediyeye göre değişir mi?

A serisi boyutlar standarttır ve değişmez. Ancak projenin hangi boyutta, kaç nüsha ve hangi düzende (basılı ya da elektronik) teslim edileceğini ilgili belediye veya kurum belirleyebilir. Başvurudan önce bu istekleri öğrenmek, paftaların yeniden düzenlenmesini önler.